KRZELÓW

Krzelów położony jest 4 kim, na zachód od Sędziszowa. Majątek posiada gospodarstwo leśne, tartak, młyn wodny, cegielnię i gorzelnię. Wieś w 1827 r. miała 21 domów, 146 mieszkańców. Majątek zaś według danych z zeszłego stulecia, posiadał obszaru 4432 morgi - ornego 1261, lasu 2741, łąk 147, pastwisk 211, zarośli 60 i nieużytków 12 mórg. Do dóbr Krzelowskich należały, prócz Tarnawy, folwarki: Swaryszów, Wojciechów, Bugaj, Marianów, Białowieża, Czekaj Wydanki, Świercz, Opoczka i Szałas. PóĽniej dołączyła jeszcze Tarnawa, powstała obok plantu kolejowego przy samym Sędziszowie w końcu 19 w. - jest tu tartak parowy i szereg zabudowań dla służby, ochronka - malowniczo na skraju lasu położone. Najprzód byli tu Lisowie. Długosz wymienia właścicielem Krzelowa w 15 w. Jana Skrzelewskiego, h. Topór. Potem Krzelów przechodzi do możnego rodu Stadnickich - o czym szegółowo omówimy przy Tarnawie. W rękach Stadnickich znajduje się od początku 17 w. Po banicie "diable" Stadnickim, dobra jego zostały obłożone sekwestrem za wyrządzone przezeń szkody Synowie jego ścigani też i prześladowani wymarli i wyginęli bezpotomnie, wysprzedawszy na wykup dobra ojcowskie - przeżyła ich jedynie siostra Felicja Piotrowa Cieciszowska. W ten sposób i dobra Krzelowskie zostały sprzedane i przeszły do Trepków, a w I połowie 17 w.. do Ossolinskich h. Topór słynnej i zasłużonej w Polsce rodziny. Potem był wł. w poł. 17 w. żyjący Maxymilian Ossoliński, w 1705 r. podarował dobra Krzelowskie synowi swemu Jerzemu - Zbigniewowi, podstolemu sandomierskiemu, urodzonemu z Katarzyny z Tomisławic Tomisławskiej. Jerzy, dziedzic klucza Krzelowskiego, kasztelan zawichostski 1724 r. z Katarzyny Zaboklickiej, wojewodzianki podolskiej, był bezdzietny a brat jego Józef, kasztelan czechowski, 1730 r. z żony Anny - Elżbiety Szembekówny, kasztelanki wiślickiej miał dwóch synów: Aleksandra,. kanonika warszawskiego w 1777 r. i Michała, dziedzica Ossolina i dóbr Krzelowskich, odziedziczonych po stryju, który ożenionym był z Anną Szaniawską, córką Józefata, podstolego koronnego i Anny.. z Ossolińskich. Synem jego był Józef - Maxymilian, założyciel i fundator słynnego zakładu naukowego imienia Ossolińskich we Lwowie. Michał Ossoliński 1756 sprzedał Krzelów Dominikowi Półkozic Wielowieyskiemu pochodzącemu z katolickiej linii, rodziny zasiedziałej od wieków w województwie Krakowskiem, a dziedziczącej na Wielkiej Wsi, Trzeblinie, Wielkanocy, Lubczy etc., syn Stanisława, wnuk Piotra, prawnuk Przecława komornik i reg. grodzki Krakowski w 1749 r. deputat z województwa krakowskiego, przekazał dobra Krzelów w 1783 r. intromisją w grodzie krakowskim, synowi Józefowi urodzonemu z Honoraty Dzierzbickiej. Po Józefie szambelanie, star. rzędowskim, podkomorzym, beztestamentowym spadkiem dobra Krzelowskie 9/V 1821 r. dostały córki: Joanna z Wielowieyskich hr. Janowa Ledóchowska i Paulina z Wielowieyskich Radzimińska. Po śmierci Pauliny Radzimińskiej, testamentem w 1819 r., w 1820 r. otrzymał część po żonie Wincenty Radzimińskiu W 1831 r. 29/IV otrzymał Krzelów, po śmierci żony, Jan hr. Ledóchowski - na mocy testamentu z 1830 i 1831 r. w szacunku 200.000 Złp. (Dział między Radzimińskim i Ledóchowską był przeprowadzony 1829 r.) Za jego całą działalność patriotyczną, udział w powstaniu 31 r., płomienne mowy, jako posła krakowskiego, za detronizacją Mikołaja - po powstaniu dobra jego Krzelów w 1834 r., uległy konfiskacie na mocy postanowienia Rady Admin. Król., z dnia 24/IX - 10/X 1834 r. W 1837 r. kupił Krzelów z przyległościami Wincenty Radzimiński za 341.680 Złp. W 1854 r. odziedziczyli Krzelów Grabowscy, z mocy testamentu Wincentego Radzimińskiego z 1843 r. Odziedziczyły dzieci Xawery z Kamieńskich, a wnuki Marii z Radzimińskich Kamieńskiej, siostry Wincentego, a więc: Józef, Jan, Bronisław Grabowscy, Melania z Grabowskich Morawska, Aniela z Gr. Skłodowska, żona Jana, Emilia z Gr. Skłodowska, żona Xawerego. W 1855 r. występuje o 1/4 Konstancja z Kamieńskich Klicka i w 1860 r. Paulina z Zaborowskich Radzimińska skupuje resztę części. W 1872 r. kupuje Krzelów Ernest Lauterbach w 2/3 i Henryk Lauterbach. Od nich w 1889 r. kupuje dobra Krzelowskie Zygmunt mgr. Wielopolski, ordynat pińczowski, urodzony w 1833 r., szambelan i koniuszy dworu, ożeniony I-o voto z Albertyną ks. Montenuowo, II-o voto Elżbietą Niezabitowską, I-o voto Augustową Ostrowską, córką Stefana i Celiny z Bispingów. Margrabia Wielopolski zapisał Krzelów swej drugiej żonie, która zwykle tu spędzała letnie miesiące - a mając duże poczucie piękna - z Krzelowa zrobiła małe Eldorado, urządziła piękny park, powstał olbrzymi ogród owocowy, tak, że Krzelów słynął na okolicę z pięknych kwiatów, roślin i owoców. Po jej śmierci odziedziczył Krzelów zapisem syn jej męża Alfred hr. Wielopolski. Krzełów posiada stary dwór, pewnie z 18 w., z łamanym dachem.

Artykuł Seweryna Borkiewicza i Inż. Zygmunta Linowsakiego.